Д.ГАЛБААТАР
/доктор , профессор/ “Сарны шүлгүүд” ном
2006.06.20
1990-ээд
оны эхээр Их сургуулийн гудамжнаа оюутан залуус хөгжилтэйеэ шуугилдан, хөгшин
улиангар мод шарласан навчисаа ганц нэгээр газарт нисгэн эгээ л нэг яруу
найрагчсан бол шүлэг хэлхэн чулуудмаар өдөр хүрэн тэрмэн дээлтэй, үс гэзэг
болсон өндөр бор хүүтэй тэр л түм түжигнээн болсон олны хөл хөсөөн дунд
танилцсанаа санаж байна. Түүнтэй хамт хэн явсныг нь одоо би санадаггүй юм. Лав
л надад их итгэл олсон шавь юм уу, эрхэм андуудын минь нэг байсан. Тэрээр энэ
залуу Завханы Ц.Бавуудорж гэж танилцуулж билээ. Үг дуу цөөн, зөөлөн намуун
яриатай залуу байсан. Энэ сацуу миний анд авъяаслаг яруу найрагч агсан С.Цоозол
Москвагийн Руставилийн гудамжнаа байрлах миний байрнаа саатаж ахудаа нутгийн
энэ хүүгийн тухай “манай нутгаа хол явах залуудаа” хэмээн нэгэнтээ өгүүлж асан
нь санаанд буусан билээ. Ц.Бавуудорж оюутан болчихоод, бас яруу найргийнхаа
анхныхаа түүврээ “Бүгээн анир” /1991/ нэрээр хэвлүүлж, мөн онд “Гүмүда” /1993/
хэмээх хоёр дахь номоо гаргаснаа хэлж, надад бэлэглэсэн нь одоо Токиогийн
Гадаад Судлалын их сургуулийн номын санд буй. Бас надад дурсгасан гарын үсэгтэй
“Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлиг шүхэрлэнэ”/1999/, “Дорно аялгуу” /2001/
номууд нь ч тэнд буй. Би тэдгээр бүтээлийг унших бүрийдээ зарим нэг хүнд тайлан
ухаарахад түвэгтэй байж мэдэх бэлгэдэл далд санаа, хийсвэр дүрслэл, ондоошуулал
сэлтийг сайн ойлгож эс чадавч дорно зүгийн далайн орны чийглэг үдшээр түүний
шүлгийн сэтгэлд нийцтэй хөг аялгуу, айзам хэмнэл, ая эгшиг, салхи савирыг
мэдэрч суух таатай байдагсан. Хэдийнээс түүний шүлэг зохиолын талаар ямар нэгэн
юм бичихсэн хэмээвч алгуурласаар өдий хүрчээ.
Эрхэм
дүүгийн номуудыг харь нутагт төөрүүлэн орхисон бус нэгд: түүний түрүү үеийн
шүлгийн түүвэр надад олдохыг больж, хоёрт: яруу найрагт хил хязгаар байдаггүй,
ганц боловч найрагчийн бүтээлийг гадаадын судлагчдын гарт үлдээх далд санаа
/тэр сургуульд жил бүр монголыг судлагч болох 10 гаруй оюутан магистрант,
докторант суралцдаг/ гуравт: тэрхүү алдартай сургуулийн профессор манай оюутан
магистрантын судалгаанд хэрэглэгдэхүүн болгооч хэмээсэнтэй холбоотой байсан
билээ. Харин Ц.Бавуудоржийн “Амар амгалангийн яруу найраг” /2002/ нь миний
номын санд бий. Тэрээр нэлээд шүлгүүдээ англи хэл рүү буулгуулж хавсарган
оруулдаг нь гадны уншигчдад таатай сэтгэгдэл төрүүлдэг бололтой юм билээ.
Тэдгээр номд “шар хун мэт үдшээр
уйдан...”, “сод цээжнээ шүлэг суваргалаад...” “хүннү аяз”, “Цастын аяз”,
“сэтгэлийн галбир”, “ Монголын их амар амгалан “шүлгүүд, богино хэмжээний ур
хөг нь тэгширсэн найраглалууд гээд чухам Ц.Бавуудоржийн яруу найргийн өвөрмөц
ая дан, хөг эгшиглэн, ур зүйн онцлогийг
хадгалсан олон бүтээл нь бий. Шинэ номыг үзэж байхад гүн ухааны аяс хандлагаас
гадна дуулийн яруу найргийн шинэ хэлбэршлийг сонирхож тэрхүү өвөрмөц жанрын тиг
ёсыг барьж сайтар эзэмшиж байгааг үзээд Г.Мэнд-Ооёо найрагчийн урьдчилан харсан
“...дорнын бүсгүйн алчуур дээрх шаглаа мэт тансаг хээ хуартай бөгөөд залуу
халуугийн задгай халуун хүүрнэл, тогтсон гүн бодлогошрол аль алин нь
найрссан...” гэх тодорхойлолт нуруутай байсанд баясах сэтгэл төрж байна.
Хүмүүс түүнийг “дорны” хэмээн
тодорхойлох дуртай. Үнэндээ тийм эсэхийг, бас түүний шүлэг зохиолыг тийн лугаа
ойлгон мэдэрдэг хүмүүс олон гэдэгт би нэг л итгэж чаддаггүй юм. Тиймэрхүү хэв
маяг шүлэгт нь байдаг ч хэн хүн тийм ч амар хүлээн авна гэдэгт эргэлздэг юм.
“Амар амгалагийн яруу найраг” номынхоо оршилд “Монголын цэнхэрлэг аглаг, хүн
зоных нь ахуй гэгээлэг, нүүдэлч амьдрал, оюун сэтгэлийнх нь ай сав, амар
амгалангийн аяз, шившлэгийг өөртөө хураан нууцалж байдаг шиг санагдана. Ахуй
болоод оюун сэтгэлийн амар амгалан бол орчлонгийн үнэт зүйл...” хэмээгээд
суурин иргэншлийн түрэмгийллийг “ар араасаа давлан айсуй төмөрлөг түрлэг” гэж
тодорхойлон ертөнцийн амар амгалангийн сурвалжит аугаа их орон зай нь дорно
дахин тэр дундаа монгол нутаг, хүн зоны ахуй амьдрал, иргэншлийн өвөрмөц хэвшилд
оршин байгааг учирлан өгүүлсэн нь тохиолддог. Найрагч энэхүү шинэ номдоо
“Дорно”, “Дорнын хөх тэнгэр” хэмээх өвөрмөц сэтгэлгээ сонин шийдэл бүхий
томоохон шүлгүүдээ оруулжээ.
“Баруун мөрөн дээр минь
Амар амгалангийн суу билиг
Зүүн мөрөн дээр минь
Ариун дурлалын буурал хөгжимч
завилсан
Амирлангуйн нууцат дорно билээ би
Өрнө миний айдас
Үүрийн туяаны минь алтан амсрыг тэр
хулгайлсан юм.
Өрнө миний түгшүүр
Өрхний завсрын шаргал гэгээ
Уяхан охидын минь ичингүйрлийг тэр
халаасалсан юм.
Өрнө миний эрхэм нөхөр
Үргэлж намайг сэрэмжит сэцэн
болгосон юм
Өрнө миний эрхэм анд
Өвст тал, цаст уулсаа харамлахад
сургасан юм
Би дорно... “зэргээр антитези
/харшууллын/ уран дүрслэлийн хэв маягийг ашиглан дорно, тэр дундаа монголын их
амар амгалангийн төгс төгөлдөр зохицол хийгээд мөн чанарыг монгол ахуйн
дүрслэлээр гайхалтай сайхан ялган тодотгож эцэст нь тэрхүү амар амгаланг аврагч
яруу найргийн хүч чадлыг угсарсан олон уран тодорхойллоор давтан хийж эцэст
санаагаа
“... Мөнх бусын салхин
Миний айдас буюу
Мөнхүү өрнөөс үлээх хүйтэн амьсгал
Миний агуу их айдас...
Өөрөөр айхыг би үл мэднэ
Би дорно... “гэх зэргээр нэгтгэн
зангидаж өгчээ. Тэр тусмаа тусгаар тогтнол, өөрсдийн иргэншил, гарвал, аж
төрөхүйн ёс уламжлалыг хамгаас эрхэм дээд хэмээн үздэг монгол яруу найрагчийн хувьд энэ мөрүүд бол эрхэм
дуурьсал. Киплинг ч , Ч.Чимидэд ч ийм зүрх зориг, хувийн үнэмшил итгэл байсан.
Залуу яруу найрагчдад буй дорнын хүний төрмөл зан чанар, сэтгэл зүрхнийх нь
илэрхийлэл энэ бизээ.
1990-ээд оны уянгын яруу найрагт
өөрийн гэсэн өвөрмөц өнгө аяс, бичлэгийн ур дүй, сэтгэлгээ, дүрслэлийн
давтагдашгүй арга барилтай нэгэн залуу яруу найрагч орж ирсэн нь энэхүү
Цогдоржийн Бавуудорж байлаа. Тэр өдгөө нэр алдартай яруу найрагч болсон хэдий ч
энэ тэрийг даган “навсаганаж” өөрийгөө эвдсэнгүй, бас өөрөө өөрийгөө давтаж ул
дол болгосонгүй. Шүлэг бүтээл нь он жил улирах тусам гэрэл гэгээ нэмэн, бяр бяд
сууж, найрагчийн ур ухаан задран тэлж байгаа нь түүний хүрэх өндөрлөг хол
гэдгийг харуулдаг юм. Үүнд нь би дуртай.
Богд Очирваань уулын эргэн тойрон,
ойр орчимд төрсөн хийгээд их хайрханыг сүлд шүтээнээ болгон сэтгэлдээ дээдэлж
сүсэлсэн хэний боловч буян хишиг арвижиж, уран бүтээлчийн авъяас билэг задран
хэтийдэж, шүлэг зохиол нь ямагт гэрэл гэгээ, хүч чадлыг хуримтлуулан, шүншиг
суудаг гэж ахмад үеийнхэн хөөрөлдөх. Тэр ч үнэн бизээ.
Ц.Бавуудоржийн шүлэгт энэ уулын сүр
хүчин хийгээд гэрэл гэгээ, хөгжим аялгуу, эрхэмсэг анир чимээ, цагаан бүгээн
өнгө, хуур ятгын ая эгшиглэн, увидаст шид, тэнгэр бурхад, амин савдаг, хөх
тэнгэр, урван хөрвөгч цагаан үүлс, наминчлал өргөн дүрслэгддэг нь энэхүү их
уулын нөлөө эрхшээл ч байж мэдэх юм.
Саявтар “САРНЫ ШҮЛГҮҮД” шүлгийн шинэ
номын эхээ барин ирж, өө сэвийг нь дарж өгөөч хэмээсэн билээ. Энэхүү номын хэд
хэдэн чухаг ололт бол найрагчийн шүлгээ хэт сунжруулан уртасгаж, нурших
хандлага, хэт чамин үг, дүрслэл хөөцөлдөөд утгын тал нь ээдэрдэг, санаагаа
тарамдуулж зөвхөн сонсголонт чанар, мэдрэмжийг шүтэх барилаас нэлээд холдож,
шүлгүүд нь ерөнхийдөө богиносч, үүний үрээр утга санааны төвлөрөл, оновчтой
дүрслэл, гүн ухааны аясаар баяжин, хэт хийсвэрлэл, тухайн үедээ зөвхөн найрагч
өөрөө л мэдэрсэн гэмээр тодорхойгүй далд бэлгэдлүүдээ задлан шүлгийн санаагаа
гүнзгийрүүлсэн нь түүний шүлэг бүтээлдээ хийж байгаа шинэчлэл юм.
Тухайлбал:
“Очирваань уулын цагаан үүл
Орчлонд намайг дагаж нүүдэг
Мөнхийн ногоон арц нь хүртэл
Мөр замыг минь хучиж ургадаг
Мөнгөлөг тэр уулын бурхан
Мөрөн дээр минь заларч явдаг
Очирваань уулын цагаан салхи
Орчлонд намайг дагаж салхилдаг
Алтан увидаст хурмаст нь хүртэл
Амгалан тавиланг минь адислаж байдаг
/Очирваань
уулын цагаан үүл/ гэсэн сэтгэл зүйн шинж бүхий шүлэгт мэдрэхүйн үүргийг ашиглан
найрагчийн дотоод ертөнцийг энгийн оновчтой нээжээ. Гэтэл “Нэгэн цагийн хорвоо”
хэмээх орчлонгийн аяг араншин, жам ёсны тухай өгүүлсэн шүлэгт
“Намар болоход ээжгүй хүн
Энгэрээ тэмтэрч нэгийг цөхөртлөө
хайдаг
Ямархан гэрэлт одон тэнгэрт ч гэлээ
Зүг чиггүй харвадаг
Солирын цохиолтод далай өнгөн дээрээ
амгалан төрхтэй ч
Гүндээ бол ёолж байдаг
Сонгодог зургийн догшид жаазан
дотроо омголон дүртэй ч
Мөн чанартаа бол уйлж суудаг...”
зэрэг
дүрслэлд нь гүн ухааны даацтай гаргалгаа агуулагдан буйг аль ч шүлгээс нь
түвэггүй олж болно. Энэ бол найрагч уянга цэцлэлийн хөг хэмнэлээс ухаарлын яруу
найргийн зүгт хийж буй томоохон алхам төдийгүй “Бүгээн анир”-аас эхэлж, “САРНЫ
ШҮЛГҮҮД” шүлгийн түүвэр хүртэлх түүний уран бүтээлийн зам мөр, ахиц дэвшил нь
түүврээс түүвэрт, шүлгээс шүлэгт ур ухаан, уран чадвар, сэтгэлгээ, сэтгэлийн
нээлт өргөсөн гүнзгийрч монголын нэн шинэ үеийн яруу найргийн ертөнцөд хэн ч
дуурайж үл чадах давтагдашгүй, өөрчлөгдөшгүй өөрийн гэсэн арга барил бүхий
төлөөлөгч болж төлөвшсөнийг харуулж байна.
Яруу найрагч Ц.Бавуудоржийн уран
бүтээлийн талаар үеийн нөхдөөс нь гадна ахмад үеийн найрагчид, судлагч шүүмжлэгчдийн
өгсөн үнэлгээ ам сайтай нь түүний уран бүтээлийн бан цэнг илтгэнэ. Профессор
Ч.Билигсайхан “Монгол яруу найргийн өргөө эзэнгүйдэхгүй нь ээ...” шүүмждээ
“Ц.Бавуудорж түрхрэн ирж байгаа энэ цаг үеийн их давалгааг үнэнээр нь зөнчөөр
мэдэрсэн хорин нэгдүгээр зууны монгол яруу найрагч...” болохыг “Амар
амгалангийн яруу найраг” болон бусад түүвэр дэхь бүтээлүүдийг задлан шинжлэх
замаар түүний бүтээлийн онцлогийг ялган тодорхойлж үнэлсэн бол өнгөрсөн зууны
авъяас төгөлдөр яруу найрагч Б.Лхагвасүрэн авгай “энэ хөвгүүн, яруу найраг
маань ухаан зарж байгаа нь энэ тэр гээд бага ойлгогдох, учраа олохгүй хуучин үг
цуглуулж мунгинасан нэг хэсэг, цовхчиж дэвхцсэн нэг хэсэг, өлбөгөр хэмнэлтэй
магтахуйн нэгэн хэсэг, эгээрлийн гэж будилаад бүгээрлийн болсон хэсэг, урсгал
гэхээсээ татаалууд болсон үед хэтийдсэн тодотгол, аялгуут үгсийн давхардсан
хэмнэлтэй шүлэг авчирсан нэгэн болой...” /”Дорнын аялгуу” түүврийн оршил/
хэмээн бахархсаныг сүүлийн түүвэртэй харьцуулан бодвол эдгээр цэцэд хийгээд
мэргэдийн үгс ер нэг хөөрцөг хөвсөргөн үг биш бололтой. Академич
Х.Сампилдэндэв, доктор Л.Хүрэлбаатар зэрэг судлагчид ч түүний бүтээлийн сайн,
саарын тухай өгүүлсэн зүйлс буй. Ялангуяа шүлгүүд нь богиносч, утгын төвлөрөл
сайтай, далд битүүлэг, ойлгомж муутай үг хэллэг цөөрсөн нь үнэн үг хэлэгчдийн
шүүмжлэлийн ач тус, шүлэгчийн шүүмж хүлээн авах чадвартай холбоотой. Өмнөх
номуудын зарим дутагдал сүүлийн номд давтагдсангүй нь найрагчийн шүлгийн
жинхэнэ монгол өнгө төрхийг олж харах боломжийг нээжээ.
Шүлэгчийн юмсын мөнх хийгээд мөн бус
чанар, хоосон чанар хийгээд урд хойдын нас, сүнс сүлд, зүүд зүүрмэгийн алтан
агшны төсөөлөл мэдрэмжид тулгуурласан “Асар тэнгэрийн хаалган дээр”, “ Цаг
хугацааны хүлэг морьд”, “ “Тунгалагийн тухай шүлэг”, “ Алга урвахын шүлэг”,
“Харсаар байтал”, “Цав цагаан цастын орноо орхиод”, “Бурхдын дууль” шүлгээс
гадна өчил хэлбэрээр урласан эгээрэл санагалзал, зориулал, бодлогошрол,
бясалгалын аястай “Өвлийн аяз”, “Мөрөөсөхүй”, “Гөлгөнд зориулсан шүлэг”,
“Гуниг”, болон “Таталбар”, “Цаана чинь”, “Дарьгангад” зэрэг аян замын зураглал
таталбарууд, мөн “Алтан шаргал навч”, “Хаврын өвс нэгэнтээ хөхрөх цагаар”,
“Уйдагч хувилгаан” “Анхилуун цэцэгс үнэрээ гээж”, “Гэтлэхгүйн цэнхэр хязгаар”
зэрэг утга уянгын шүлгүүд таны сэтгэлийн чавхдасыг хөглөж, оюуныг цэнгээх тул
олныг нуршин тайлбарлахаас татгалзлаа. Гэхдээ Ц.Бавуудоржийн утга уянгыг хүлээж
авахад билгийн мэлмий, сэтгэлийн мэдрэмж, оюуны хүч хэрэгтэйг уншигч та
мартахгүйг хичээх биз ээ.
Шүлэг хөг аялгуунд амилдаг нь үнэн ч
утга санаа хийгээд хэлбэрийн зохистой харьцаа, уран сайхны нээлт, тансаг сайхан
дүрслэлийн үүрэг түүнээс дутахгүй чухал. Шүлэгт айзам хийгээд хэмнэл хэмээх
бусад хүчин зүйлсийн үүрэг бас л хэрэгтэйг найрагч анхаарах ёстой. Зарим
судлаач түүний уран бүтээлийг нийгмийн гэгээлэг уншигчдад зориулсан монголын
элитар яруу найргийн уламжлалтай холбож үзсэн нь бий. Тийм ч байж мэдэх, үгүй ч
байж мэдэх билээ.
Ц.Бавуудоржийн шүлэгт илт өгүүлэхүйн
ёс дэгийг өргөн хэрэглэдэг. Нэг юм үзэгдлийг олон нэрээр гүтгэн нэршээж бичих
арга нийт дорно дахин тэр дундаа төвдийн яруу найрагт ихэд дэлгэрч бусад
үндэстний яруу найргийн дүрслэлд шинэчлэл болж байсан түүхэн уламжлал байдаг.
Тухайлбал: сарыг сар хэмээн шууд нэрлэхээс гадна “туулайт”/домог зүйн/ “сэрүүн
чанарт” /юм үзэгдлийн шинж чанараар/ гэх мэт 100 гаруй нэрээр, модыг мод
хэмээхээс гадна “хөлөөрөө ус уугч “ гэх мэт хориод янзаар нэрлэх ёс буй. Харин
яруу найрагч ийнхүү хуучны илт өгүүлэх ёсны уламжлалыг дуурайж бус өөрийн үзэл,
танилтаар хийцсэн шинэ ёгт нэршээлийг өргөн хэрэглэж байгаа нь хэлний уран
дүрслэлийн үүрэг, үгийн сан, хэрэглээний хүрээг ихээхэн баяжуулж байгаа нь
сайшаалтай туршилт мөн. Жишээ нь:
“Усанд буусан дүүрэн цагаан саран
дээр
Утгын хөх амуу тариалах гэж
зүдэрсээр
Уяхан ижийнхээ үнэн хар гэзгэнд
Тэнгэрийн цас унагаж
Нэгэн цагийг орхив би
Нэгэн цагийг...” /нэргүй шүлэг/
шүлэгт “утгын хөх амуу” нь бичиг зохиол, яруу шүлэг гэсэн утгын шинэ нэршээл
болж байхад “тэнгэрийн цас” хэмээх нь буурал суух, өтлөхүйн ёгт илэрхийлэл
болжээ. Эдгээр нь шүлгийг ул дол болсон ил цагаан үгсээс дайжуулан утгыг нуун
эерүүлсэн /эффемизм/ нь шүлгийн хүндэтгэлт өнгө аяс, хэв намбад ихэд нийцсэн
уран дүрслэл болж байгааг ажиглаж болно. Мөн
“Билиг яавал чиг яаг
Бэхэн арцан дундаа тэрийтэл унаад
өгөх минь
Хорвоо яавал чиг яаг
Хонин арцан дундаа холбироод унаад өгөх
минь
Хөхрөгч яавал чиг яаг
Хөх арцан дундаа хөлбөрөөд унаад
өгөх минь...” /нэргүй шүлэг/-т ч “бэхэн арц” /зохиол бүтээл бичиг цаасан
дундаа/ “хонин арц” /ариун дагшин байгаль дэлхийдээ/, хөхрөгч /тэнгэр/, хөх арц
/өтөг бууцан дундаа/ гэх зэргээр эх нутаг хийгээд эрх чөлөө, эзэн хүний
омогшлын эрчимийг эвтэйхэн томон илэрхийлж чадсан нь бас л сонирхолтой туршилт,
шинэ дүрслэлүүд юм. “Зүүд” шүлэгтээ ертөнцийн буй бүхэн хоосон чанарт болохыг
үзэсгэлэнт амрагтаа уянгын баатрын хэлэх үгийг дутуу орхиулан дундуур нь орж
ирэх дам, хувилгаан хүн, буддагийн “Амгалан хоосон” хэмээх холбоо үгийн
давталтаар зохиомжилсон нь ил өгүүлэмжит номлол бус харин уншигчийг эрэлд
хөтөлж, уран тайлалд хүргэх нь мөн л шинэ эрэлхийлэл юм. Ц.Бавуудоржийн шүлгийн
үндсэн онцлог бол санааг шууд дүрслэлээр зураглах биш харин хийсвэрлэсэн
санаагаа дүрслэл болгон хувиргах явдал юм. Үүнийг дараахь хүмүүний мөхлийн ч юм
уу, амь сүнс сүлдний тухай шүлгийн хэсгээс харж болно.
“Харсаар байтал чиний дэргэдээс
Хачин тунгалаг хүн
Босоод явчихлаа
Хаа хүрэхийг нь мэдэхгүй ч
Харин хэзээ ч эргэж ирэхгүйг нь
Халуун зөнгөөрөө мэдэрч байна
Харсаар байтал чиний биеэс
Хачин гэрлэн бурхан
Хөөрөөд явчихлаа
Хаахна нь байсныг нь би мэдэхгүй ч
Хайран хүн гэж ч
Чамайг гэнэтэд өрөвдлөө .../”Харсаар
байтал “/ гэх юм уу
“Харсаар байтал чиний нүднээс
Хачин болор загас халиад уначихлаа
Танхилхан чамайг минь гэрэлтэй болгодог
Тарни нь тэр байсныг сая л сочин анзаарлаа
Харсаар байтал чиний алганаас
Хачин алтлаг хээ гээгдээд уначихлаа
Хорвоогийн салхис
Хоромхон зуур ухасхийгээд арччихлаа
Харсаар байтал харин чи...” гэсэн дүрслэлээс хүний
амь-сүнс, цог хийморийн үнэтэй бүхэн үгүй болсноор бие нь үлдэх агшинг хүртэл
өгүүлсэн нь найрагчийн үхлийн мөн чанарыг мэдрэх хийсвэр талын илэрхийлэл юм.
Харин “Санаж явсан чамтай” шүлэгтээ нэгэн цагт “гайхам дарс” шимж “догдлонгуй
халуун тэврэлт”-ийг хүлээж явсан амраг бүсгүйнхээ шинэ сонголтыг харсан уянгын
баатрын :
Ягаахан
цув, задгай тавьсан үс чинь
Мөнөөх л
янзаараа...
Ялдам
сарны дор дэрвэлзсэн
Харц чинь хэвээрээ ...
Гэвч
Зүүн талд чинь чиний зүр
шиг дагасан
Тэр залуу харин
Надтай огтхон ч төсгүй юм
Зүрх нь бас тийм л
байгаадаа ...гэх даацтай уран санаа шүлгийн өөр нэг сонирхолтой эрэл юм. Энэ
мэт олон сонин содон, юм юмтай эл номтой уншигч учрах цаг ойртжээ.
Яруу найрагч Бавуудоржийн
шүлгийн дотор шашин суртахуун, зан үйлийн болоод итгэл бишрэлээс үүтгэлтэй
гэмээр сонирхолтой шүлгүүд цөөнгүй байгаа нь уншигчийн анхаарлыг татна гэдэгт
найдаж байна.
Өдгөө цагт монгол яруу
найргийн уран сайхны сэтгэлгээний их орон зайд элдэв янзын шүлэглэл, шүлэглэх
ёс дэгүүд эх үүсгэлээ тавьж, тус тусдаа хэвшин тогтношиж буй бололтой. Энгийн
ил цагаан өгүүлэмжтэй бор дүрхэн соцреал шүлгээр эхлээд дорны хэв намба бүхий
уламжлалт шүлэглэл, утга нууж хийсвэрлэсэн хүнд шүлэг хийгээд сэтгэл мэдрэмжийн
аяс хандлагатай уянгат шүлэг, постмодерн эрэл хайгуулын /бүр космологийн,
астралогийн гэх мэт/ шинэ эрэлхийллийн үр дүнд монгол яруу найраг баяжиж, бас
хувьсаж байна. Үүнд сайн ч тал бий, сөрөг муу тал ч байгаа нь ойлгомжтой зүйл.
Эцсийн эцэст хүний хувьсал иргэншил, техник технологийн хурд, ертөнцийн жам ёс,
шалгарлын хуулиар зарим нь үлдэж, зарим нь гээгдэж, зарим нь хуучирч, бас шинэ
туршилт тэсрэлт болон яруу найраг мөнхөд орчин хувьсаж хөгжих нь зүй тогтолт
үзэгдэл л дээ. Тэрхүү хувьслын нэгэн амтат үр жимс нь яруу найрагч
Ц.Бавуудоржийн яруу найргийн сонин содон өнгө төрх, өвөрмөц дүрслэл, сэтгэлгээ,
яруу хөг аялгуу тээсэн шүлгүүд гэж болно. Нууцлаг дотоод ертөнцтэй эл найрагч :
“... Хүн чиний
Хүчирхэг тэнэглэл
Өмнөөс цээргүй инээмсэглэхэд
Айн түгшдэг би...
... Хорвоогийн явдалд
ноолуулж налайсан
Хонин хөх энгэр юм би
Дорнын насыг өмгөөлж
архирсан
Арслан хөх тэнгэр юм би
Ам дөрвөлжинг энгэрээсээ
тасдан байж
Аяа хүн сүрэг чиний
Алтан хүйг чинь би боож
авсан
Алтан савыг чинь ч бас
сүүлчийн удаа нээчихээд
Асгартал уйлж суухын
гашуун тавилантай би
Би дорнын хөх тэнгэр...
/”Дорнын хөх тэнгэр”/ хэмээн ирж байгаа цагийн аяг араншин, хэв төрхийг совин
билгээр мэдэрч мэгшин сууна. Энэхүү анир чимээ, нарийн мэдрэмж, энгийн
илэрхийлэл нь түүний уянгын яруу найргийнх нь амь-хий, махбодь санааны
цогцолборыг бүрдүүлдэг. Шүлэгчийн сэтгэлийг мэдэрвээс түүний шүлгийн дотоод
ертөнцийг мэдэрч чадна. Түүнийг би хувьдаа тэнгэрээс заяат төрсөн найрагч
хэмээн нэгэнтээ тодорхойлсон билээ. Их хүмүүн их л сэтгэдэг, бага хүмүүн бага л
сэтгэдэг. Цаг хугацааны цааз зарлиг түүний талд байна. Та таалан болгоо.
