ОТГОНТЭНГЭР /"Өдрийн сонин" 2009/

   Монгол түмний язгуур шүтээн Очирваань ,арван хангал хэмээн алдаршсан догшин сахиусдын нэг болой. Нэрийг нь тайлбаас Мутартаан очирт гэсэн утгын гэрлийг цацруулна.Үгийн эрдэнэсээр дүрслэхүй биеийн өнгө хөх,гурван мэлмийтэй,хөмсөгнөөс нь оч цацарсан ,хоолойноос нь хүчирхэг дуун гарсан, биеэс нь гурван орныг номхотгох буман нарны гэрэл бадарсан, баруун мутартаа таван хорыг дарах таван билгэ, билгийг төгссөн, таван салаа очир барьсан, зүүн мутартаа цалам барьсан,улаан дэвсгэртэй бадамлянхуа дээр залран байх ажаам.Энэхүү шидэт бурхныг хэдийд, хэн залж ирэв хэмээвэл “Очирваанийн хувилгаан Очирбат түшээт хан “ цол хүртсэн Автай сан хан Түвд оронд морилж  гуравдугаар далай ламаас залж ирсэн хэмээх нэгэн өгүүлбэр судар шастирын хуудаснаас гэрэлтэн үзэгдмү.Нэвтрүүлгийн маань шүншигт мөрүүд эндээс эхэлж байна.

НЭГЭН ЗҮЙЛ.Энэтхэгийн арш унасан гэх уулын гөрөөс бүхий ойн цэцэрлэгт бурхан багшийг номоо номлохоор хүний ертөнцөд егүүтэн буухад дээд тэнгэрээс Эсрүн хурмаст эн түрүүнд гарын зэвсэг алтан хүрдээ барин бөхийн чагнаж, доор газраас бодь гөрөөс хамгийн түрүүн хөлөө бохирч номын дууг гайхан сонссон гэдэг.Эсрүн хурмаст хийгээд бодь гөрөөс лугаа Буддын сонгодог сэтгэлгээний эрдэнэсийн нэгэн цоож хаалгыг өөртөө агуулж их Очирваанийн биелсэн нутаг болон оногдож  Очирваанийн орон болсон Дорно дахинаа алдартай, монгол орны баруун эх биед залрагч хангай хайрханы ноён оргил мөнх цаст Отгонтэнгэр тэргүүтэн хүрээ баян хангай тэнгэрийн эрхээр ийн хувилсан буурал түүх сударлагдан байна.Өнө эртний тэмдэглэгээ хөөн үзвэл монголчуудын эртний өвөг дээдсийн тахилгын газар хэмээн алтдан сийлсэн ажгуу.Отгонтэнгэр хэмээх нэр нь хүртэл эдүгээд иртэл үе үеийн бичгийн мэргэдийн оюун бодлын түлхүүрийг үл амраажээ.

НАМРЫН САЛХИН ДУНД

Намрын салхинд ганхах

Цагаан өвс

Надтай хачин адилхан

Навчсын улаан

Надтай адилхан

Хараацайн даль

Надтай адилхан

Харганын үйсэн дээрх

Сарны туяа надтай адилхан

Тэгэвч миний дотор орших мөртлөө

Тэр нэг усан болор хүн

Надтай огтхон ч төсгүй юм

Надтай огтхон ч …

Намрын салхин дунд ганцаардан...

Ц.БАВУУДОРЖИЙН ЯРУУ НАЙРГИЙН ТУХАЙ

Профессор Дашлхүмбийн Галбаатар                                                                                                                                    

       ...Намрын борооноор цувгүй алхахдаа

   Навчнаас дутуугүй гуниг тээдэг... /”Дөрвөн улирлын өнгө”/  намрын шар навчны жам ёсны гуниглангаас илүүтэй хүний сэтгэлийн чинадыг шинжилдэг үлэмж нарийн мэдрэмж, үг эрхшээн эдэлж утга цогцлоох эрдэмтэй эл  залуу хүн даруу нь хэтэрсэн, амгалан бодь нэгэн. Гэхдээ түүний дотоод ертөнцөд нь цас ханзран, булаг задгайрч, бургас гөлөглөн, яргуй нүдлэх, өвс ногоо ургах торгон агшины уянга хийгээд амь авиаг нэгэн дор хурааж, түүнийгээ тансаг хээ хуар, хөг аялгууны нийцтэй хослол, зөөлөн намуун учирлал хийгээд бахархал омогшлыг сүлэн, торгон мэдрэмж, гүн санааг яруу дүрслэлээр нээж, үг ба үйлийн учрыг төгс төгөлдөр илэрхийлэх ур ухааны адвиш билэг шид хураалттай байх шиг санагдах үе бий.

Нэг түүх санаанд байна. Хэдэн жилийн өмнө “Сарны шүлгүүд” номоо хэвлэлд

бэлтгэлээ. Та зав зайтай бол уншаад, боломжтой бол өмнөтгөл бичиж өгөөч гэсээр ирсэн. Үеийнхэн дундаа үнэлэгдэж ахуй цагт Ц.Хасбаатар, Ч.Билэгсайхан зэрэг хашир халхаг шүүмжлэгчид шүүмжлэхээсээ илүү олзуурхаж, Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн, Ш.Сүрэнжав зэрэг уран үгийн увидастнууд нааштай сайн үгээр дөрөөг нь мялаасан , тэгээд ч нутаг нугаас минь нэрд гарч яваа дүүгийн номд татгалзах юу яахав. Тэгээд “Богд Очирвааний цагаан салхин хийгээд Отгонтэнгэр хайрханы “шинэ савдаг” нэртэй өмнөтгөл бичлээ. Ном нь гарч. Миний нөгөөхийг “Сарны шүлгүүд”-ийг уншаад...” \энэ номд ч энэ нэрээр нь үлдээхийг хүссэн\ гэдэг гарчигтай болгоод хэвлүүлчихэж. Эхлээд би гайхсан. Яагаад?... гэж. Амьхандаа миний энэ нэр бэлэг дэмбэрэлийн агуулгатай байсан юм. Учир нь Завханцуул их багагүй “Цаст цагаан уул”-аараа их бахархаж, сэтгэлдээ онго шүтээнээ болгон бүхнээ даатгахын хамт “Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би” гэж омогших, бас “Завхан нутаг сайхан нутаг, замын хүн саатмаар нутаг” гэж Явуугийн шүлгийн хэдэн мөрийг хэлж нутаг усаараа гайхуулах дуртай. Богд Очирваань хайрхан Хангайн нурууны бүх уулсын чуулбар дундаас цаст цагаан тэргүүнээ үүлэн чинад сүмбэрлүүлэн ойр орчноосоо гоц ялгарах сүрлэг, ихэмсэг их хайрхан. Түүний сүр хүчин, нутаг усны хаялга нөөлөг ч юмуу ар, өвөр бэлээс нь арван хутагт төрж, түүн лүгээ монголын орчин үеийн уран зохиолд хэдэн том аварга буюу хаа хол Өвөрхангайн Д.Намдаг “төөрч саатан” төрж, жүжгийн нэрт зохиолч Л.Ванган, их шүлэгч Б.Явуухулан, нэрт найрагч Даг.Жамъян, Б.Батхүү, Д.Сумъяа ,С.Цоозол..., туульсч Ш.Ванчаарай, Ж.Бямба, П.Баярсайхан, шогч Шаг.Цэнд-Аюуш, нэрт ариусгагч Б.Цэдэв... дуун утгыг хөрвүүлэгч нэрт гүүш Ж.Гэндэндарам... гээд цөөхөн томцуул зулай зулайгаа даран оюуны соёл, үгийн урлагийн үйлийг залгамжилж, зай завсраар нь аахар шаахар “бичээчин” бараг л шургалж амжаагүй юм. Энэ ч бас “Цаст цагаан  уул”-ын таалал зарлиг байж мэдэх. Б.Явуухулан тэрхүү тэнгэрийн зарлигт их хайрханы эзэн савдаг төдийгүй нэгэн үеийн монгол зохист аялгуун “Богд Очирваань” нь байж, монгол найргийг дэлхийн дэвжээнд давхиулахыг мөрөөдөж байлаа. Энэ бүхнийг бодож “шинэ савдаг” гэдэг үгээр их найрагчийн орхиод орчсон том орон зайг нөхөх өвөрмөц барил сэтгэлгээтэй нэгэн билигт залуу дууч нутгаас төрж,  дорны их найрагчийг  залгамжиллаа гэсэн утга шингээсэн ухаантай юм. Гэтэл мань хүн нэрийг нь хээвнэг өөрчлөөд хэвлүүлчихсэн байдаг. Гайхсаны учир энэ. Залуу хүнд тэр бүр олдоод байхааргүй том магтаал байсан юмаа. Тэр үед ахмад үеийнхэн ч юу гэж бодох, намайг юу ч гэж шүүмжлэх байсан юм мэдэхгүй. Азаар тэр тийн нэрлэхийг түдгэлзсэн нь уран бүтээлч хүнд байх ёстой онцгой чанар буюу магтаал сайшаал хүсэмжлэн, нэр алдар горилдоггүй бодь даруу зан, ёс жаяг сахимхай, ахас ихэсээ хүндэтгэх журамт сэтгэл, холч ухааны илрэл байсныг хожуухан боловч ухаарч сууна. Тэр өвөрмөц содон, том найрагч болж өсчээ.

Ц.Бавуудоржийн шүлэгт өөрийн бүтээхүйн зорилго ба их найрагчийн хэт санаа, хүсэн мөрөөдөж асан бүхнийг үргэлжлүүлэх хүсэл, сэдэл үе үе мэдэгдэм илэрдэг билээ. Энэ нь их найрагчийн туурвил зүйг дагасан гэсэн үг биш шүлгийн ур зүй, сэтгэлгээ, илэрхийлэл, барил бүх талаараа цоо шинэ өвөрмөц орон зайг монгол яруу найрагт нээсэн шинэчлэгч найрагч байв.

            Хүлэг дахин заяадаг цаст мөнхийн нутаг сан

            Хүмүүн зандан биедээ хурмастын санааг санана

            Билэг дахин төрдөг цаст мөнхийн нутаг сан

            Билгүүн зандан биедээ хурмастын санааг санана... тонгоруу уран мөрүүд бэлхнээ илтгэнэ. /зандан гэдэг үгийн давтамж шүүмжлэгчдийн нүдэнд их өртдөг. Угтаа зандан мод юмуу занданшуулсан юм бус “залуу” гэсэн утгатай. “Залуу зандан нас” гэдэг дээ/ Энэ мөрүүдэд “цаст мөнхийн нутаг”-т “дэлхийн дэвжээ”, хүлэг хийгээд билэг дахин заяах бэлэг дэмбэрэл буюу залгамжлан оршихуйн учир ёсны тухай гүн ухааны аяс тод шингэснийг анзаарч болно. Тэр 1990-ээд оноос эхэлсэн уран зохиол дахь шинэчлэлийн үйл хэрэгт  өвөрмөц дүрслэл, ая дан, аяс хандлагатай, байгаль хийгээд хүний сэтгэлийг томсон уянгын шүлгүүдээрээ ялгарч, өдгөө уран зохиолын хүрээнийхэнд төдийгүй дотоод гадаадын уншигчдын дунд үлэмж нэр хүнд олсон тулхтай уран бүтээлч болсныг энэхүү шүүмж судлалын номоос олж харав.

МЗЭ-ийн гишүүн, Дэлхийн урлаг, соёлын академийн гишүүн, Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт Ц.Бавуудоржийн юугаар ч арилжиж, сольшгүй нэг голч сайхан чанар нь зорьсондоо хүрэх тэмүүлэл. Ийм чанар уран бүтээлч хүнд байх ёстой хамгаас чухаг зүйл бөгөөд тэр нь шүлэг найрагт нь нэвчиж шингэсэн байх учиртай. Би хувьдаа Ц.Бавуудоржийг омтгой, яаруу түргэн хүн бус, яруу дуунг өөрийн билэг бирамидын увидас тааллаараа бүтээдэг хүмүүн гэж боддог.

Ц.Бавуудорж өнгөрсөн хорин жилд их найрагчийн “Хүлэг минь- шүлэг минь хурдлан давхи... Хүлэг бид хоёрт дэлхийн дэвжээ хэрэгтэй!” гэсэн их Явуугийн хүслэнт гэрээсийг биелүүлэхээр зориг шулуудан дэлхийн дэвжээг зорьжээ. Басхүү хэдэн оны өмнө бичсэн “Богд Очирвааний цагаан салхин хийгээд Отгонтэнгэр хайрханы “шинэ савдаг” гэдэг нэр зүгээр ч нэг хөвсрөг хөөрүү үг байсангүй, хожмын нэг ерөөлт өдөр дахин давтан хэлэхийн дохио тэмдэг, Богд Очирваань хайрханы зарлиг лүндэнтэй байж хэмээн сүслэж сууна.

            1990-ээд оны эхээр уран бүтээлийнхээ гарааг “Бүгээн анир” \1991\ нэрт шүлгийн түүврээр эхэлж асан найрагч өдгөө “Гүмүда” \1993\,  “Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлиг шүхэрлэнэ” \1999\, “Тарнийн цагаан цэцэгт буюу Отгонтэнгэр” \2000\, “Дорно аялгуу” \2001\, “Амар амгалангийн яруу найраг” \2002\ шилмэл шүлгийн түүвэр, “Дорно зүгт өвс болно” \2008\, “Монголын их амар амгалан” \2008\ түүвэр зохиолуудаа уншигчдад барьж, тэдгээрээс шилсэн”A very big white elephant”/2007/, “When Humans Become Grass”/2008/номууд англи хэлээр , “Un Ojo En la Palma De Mi Mano” /”Алган дээрх нүд” 2009/ ном нь испани хэлээр Мексикийн уншигчдад хүрч, тэр нь интернетээр өртөөлөн латин Америкийн Перу, Аргентиний хил хязгаарыг гэтлэн гадаад ертөнцөд монгол яруу найргийн ур зүй, дорны өвөрмөц аялгууг гайхуулсан нь “дэлхийн дэвжээ”-нээ хүрэх зорилтын эхний том алхам болжээ. Энэ нь өөрийн бүтээлийг таниулах төдийхөн зорилго бус, гадаадын сонин сэтгүүлд ахмад үеийнхний ганц нэг шүлэг зохиол өдрийн од лугаа хааяа нэг хэвлэгдэж асан явцуу хүрээнээс хэдүйн хальж ертөнцийн мухар гэж ойлгож асан “хориотой бүс буюу гуравдагч” орнуудад монгол соёл, яруу найргийг экспортлох хичээл зүтгэл нь өөрийн төдийгүй монголын яруу найргийн хэтийн зам мөрийг зөв тодорхойлсон шийдэл юм. Үнэхээр магтууштай буянт сайн үйлсийн эхлэл. Монгол яруу найраг, уран зохиол дэлхийн олон үндэстний хэлээр түгэн дэлгэрэхгүйгээр хөгжих, үндэсний онцлогоо хадгалах, бадран хөгжих боломж хязгаарлагдмал бөгөөд эцэстээ “цус ойртож”, “худгийн сохор мэлхийн” үлгэр болох хэтийн нигуур ч буй. Ц.Бавуудоржийг энэ их үйлсэд зориг шулуудахад нь Монголын соёл, яруу найргийн академийн тэргүүн Г.Мэнд-Ооёо авгайн дэмжлэг, үеийн нөхөд, зохиол бүтээлийг нь шүүн алдаа оноог нь өгүүлэгч, хөхүүлэн дэмжигчид, гадаадын мэргэжил, сэтгэл нэгтэн хийгээд  гавъяат гүүш Ж.Гэндэндарам, орчуулагч Ш.Цог... шиг олон хүний хичээл зүтгэл, сэтгэлийн өглөг тус дэм болсныг тэмдэглүүштэй. Би хувьдаа Г.Аюурзана, А.Эрдэнэ-Очир, Б.Галсансүх, Ж.Баяржаргал, Г.Өлзийтөгс, Ц.Хулан... гээд дөнгөж дөч шүргэж, ид бүтээх насандаа яваа “Мөнгөн үеийн залуус”-ыг монгол уран зохиолын “дэлхийг дайлах аян дайн”-д нэгдэж, нэгэн тугийн дор жагсаасай хэмээн хүсэмжилж явдаг.

            Таны гарт хүрч буй энэ ном Ц.Бавуудоржийн шүлэг найргийн түүвэр бус харин түүний уран бүтээлийг магадлан шинжээч, гадаад дотоодын эрдэмтэд, шүүмжлэгч, орчуулагч, уншигчдын бичсэн шүүмж, судалгааны бүтээлээс бүрдсэн ном тул би ч түүний уран бүтээлийг задлан шинжлэх, тайлбарлах зорилго огт бариагүй бөгөөд судлагч, шүүмжлэгчдийн нэгэнт хэлчихсэн санаа оноог давтан нурших шаардлага ч алга. Харин уран зохиол, яруу найргийн язгуур мөн чанарын тухай шүлэгчийн бүтээлтэй холбоотой зарим нэг онолын чанартай ойлголтын тухай товч өгүүлсү.

            Уран зохиол, яруу найраг, жүжиг алин ч бай хоёр чухаг зорилго агуулдагийг эртний мэргэд тодорхойлжээ. Яруу найргийн гоо сайхны үүрэг нь уншигчдад “таашаал өгөх, сэтгэлийн цэнгэл, бах таашаал  эдлүүлэх”, ёс зүйн талын үүрэг нь хүнийг “ариусгах” явдал аж. Өөрөөр хэлбэл хүний үйлийн шалтгаан хийгээд сэтгэлийн нууцлаг, далд чинадын ертөнцөд урлагийн аргаар нэвтэрч төгс дээд үнэнийг үзэгч, уншигчдын өмнө нээн дэлгэхэд оршино. Алив урлагийн гол үүрэг зорилт ийм л юм. Энэхүү цогц шалгуур шинж Бавуудоржийн яруу найрагт байгааг Аргентиний Сузана Робертс соргог мэдэрч “...Цогдоржийн Бавуудоржийг нээх гэдэг түүний шүлэг дэхь тал нутаг, өвс ногоо, бурхад, өрнө дорныг хамтад мэдэрнэ гэсэн үг. Тэр бүхэн харь холын мэт үл санагдах бөгөөд энэ бүхнийг түүний хамт ухаарч мэдэрснээрээ сэтгэлийн их цэнгэл эдлэх буюу. Түүний шүлгийг уншихад Монголын их тал хээр нутгийн нууцлаг ертөнцөөр аялах мэт ариусал ирэхийг таньж мэдэхүйн жаргал амталдаг” /2009/ гэжээ. Энэ нь чухам түүний бүтээл урлаг болохыг, нөгөө талаас цэнгүүлэх, ариусгах хоёр чухаг хувилгаан чанар бүрдсэнийг мэдэрсэн хэрэг билээ. Ийнхүү уран зохиол тэр тусмаа яруу найраг “хачин, жиг”-тэй байх зарчмын тухай хэдэн үг хэлмээр болов. Үүнийг уран зохиолын онолд  “парадокс” (анг. paradox) гэж томъёолдог.  Үгийн урлаг буюу уран зохиолыг сонирхолтой, амттай, үнэмшилтэй болгогч бүтвэр  махбодос дотор нэг онцгой хүчин зүйл байдаг нь “хачин жигтэй”-н асуудал юм. Зохиол бүтэж бүрдэхийн үндэс нь тухайн уран бүтээлчийн “барил” /приём/, бичлэг сэтгэлгээний хэв маяг, түүнийг илэрхийлэгч нь“хачин жигтэй”-д оршино.Шүлэг зохиол ийм маягийн дүр, дүрслэл, зөрчилгүй аваас уншигчийг татах чадваргүй болдог.

Оросын хэлбэр судлалын онолтон В.Шкловский уран зохиолын дүр, дүрслэлүүд уншигчдад ойлгомжтой мөртөө тэрхүү“танил зүйл нь хамгийн гэнэтийн, эргэлзэм “хачин” байдлаар илэрхийлэгдэх” учиртай гэж үзэж байв. Яруу найрагчид уншигчдаа татах, сонирхлыг цааш өдөөхөд зайлшгүй “хачин жигтэй” шаардлагатай болно. Зохиолын дотоод эрчим хүч /накал/, өнгө аяс /нюанс/, мэдрэмж, сэрлийн цогцолборыг бүрдүүлэх үндсэн арга, эгэл хар амьдралд дасал болсон уншигчдын сэтгэлгээнд цочирол, тэсрэлт үүсгэхийн тулд ийм жигтэй гаж, ёгт далд, хэтрүүлсэн, хийсвэрлэсэн, үл үнэмшимээр шийдлүүдийг зохиолч хийхэд хүрэх бөгөөд хэлийг ч мөн дадал зуршил болсон ганц утга, үзэгдэл явдлын тогтсон загвар ойлголтуудыг эвдэж дүрслэх, бусдыг үл давтах шаардлага гарч ирдэг учраас зохиолын хэлбэрийг“хачин жигтэй” байдлаар бүтээх шаардлага гарч ирдэг. Энэ шаардлагыг Ц.Бавуудорж сайн ойлгосон найрагч.

Гэхдээ түүний шүлгүүдэд ажиглагддаг өөр нэг онцлог бол уянгын мэдрэмж, түүнээс эхтэй ер бусын илэрхийлэл, хөг аялгууны зохилдоот чанар юм. Энэ нь шүлэгт эрхэмсэг зөөлөн өнгө аясыг бүрдүүлэхээс гадна утгын гүнзгийрэлт хийх, санааны тэлэлтийг хангах өргөн боломж олгохоос гадна шүлгийн философийг  хэтэрхий ил тод, эсвэл хэт гүн ухаанчлан тогтоосон нэгэн хэвийн гэмээр хэллэг дүрслэлээс зайлхийх, яруу дуун болгох боломж олгодог  юм шиг санагддаг. Энэ барилтай холбоотой өөр нэг сөрөг тал үе үе ажиглагддаг. Үнэндээ Ц.Бавуудоржийн шүлгийн мөр, бадаглал нь харилцан адилгүй, уртсах, хэт богиносох, эсвэл утга ээдрэн бүдэгших, хэрэгтэй, хэрэггүй дүрслэл хөврөх, ижил төсөө үг олноор давтагдах тал ажиглагддагийг судлагчид олж ажигласан  нь дээрх онцлогтой нь холбоотой бизээ.

Энэчлэн яруу найраг үл анзаарагдах “хачин жигтэй” дүрслэл буюу түүндээ тохирсон ер бусын хэлбэрийг шаардаж байдаг. Энэхүү “хачин жигтэй”-н үндсийг И.Кант “өөрөөөөртөө байгаа юм” гэж тодорхойлсон бол К.Брукс парадокс нь яруу найргийн өвөрмөц давтагдашгүй чанарыг илэрхийлэгч, Дж.Рэнсом зохиолын бүтэц /структура/, бичвэрийн хэлбэр /текстура/-ын ялгааг тодорхойлж, бүтцээс илүү бичвэрийн хэлбэрт өчүүхэн төдий өөрчлөлт орвол зохиолын бүтэц эвдрэн зохиол устдаг тухай, А.Тейт зэрэг  “Шинэ шүүмжлэл”-ийн төлөөлөгчид уран зохиол, яруу найрагт түүнийг бүтээгч хэл болоод дүрсжүүлэгч хэлбэр чухал хийгээд тэр нь давтагдашгүй феномен \сэтгэхүйн онцгой үзэгдэл\ шинжтэй зүйл болох, В.П.Мещеряков “яруу найраг нь бодот байдлын дурслэл бус, харин яруу найргийн зөвхөн өөрийнх нь хувийн давтагдашгүй өвөрмөц ертөнцийг бүтээдэг гэх зэргээр тайлбарлажээ. Энэ нь зохиолын дүрслэг хэсэг бүр нь ямагт анхаарал татахуйц “гайхалтай” байх тухай ойлголт биш харин ч шүлэг зохиолын гол хэсгүүдэд хачин жигтэйг суулгах шаардлага аяндаа гарч ирдэгийг хэлсэн хэрэг юм. Ер нь хачин жигтэй юмгүй бол яруу найргийг уншигчид түүх, газар зүй, философи, физикийн ном шиг хялайж ч харахгүй өнгөрөх болно. Тиймээс зохиолын хэв төрх нь жигтэй хачин сонин дүр, дүрслэл, хэл, сэтгэлгээтэй байх нь үгийн урлаг бүтэж, амилах гол хүчин зүйл болдог байна.

Жишээ нь баруунд нэг үе А.Рембогийн шүлгийг ойлгож ядан гайхалцаж асан цаг саяхан. Түүний “Хаврын тунгалаг өглөө намайг, цонхоо цэлийтэл нээхүйеэ, халамцуу бор шувуу, усан цэргийн дуу” дуулан одох дүрслэлийг хачин жигтэй юм, “үнэн, худал” хэмээн шуугиж, бас ямар ч утга учиргүй зүйл хэмээн шүүмжлэн маргалдаж байсан түүхтэй. Гэтэл  Б.Явуухулан: “Би хаана төрөв” шүлэгтээ:

                    “...Холын хоёр одны тохиох бяцхан чөлөөнд,

                    Хоёр нүдний үзүүрт цэнхэрлэх төдий тэртээд

                    Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэнхэн төрлөө, би...” гэж бичсэнийг хэн, хэрхэн ойлгодогийг би мэдэхгүй. Гэхдээ л хүн бүр мэдэрч, гайхан шогширч, иш татдаг.  Энэ шүлгийн алслалтын гайхалтай уран маягийг өнгөн утгын үүднээс харвал утга учиртай мэт боловч үнэмшим зүйл огт байхгүй. “Хаанах хоёр од ямар чөлөөнд тохиосон” хийгээд уянгын баатрын “хоёр нүдний үзүүр” хаа хүрч, “цэнхэрлэх төдий тэртээд” найрагч хүрээд тэнгэрийг эзэгнэсэн нь угтаа логик авцалдаагүй хий сэрэлд өртсөн парадокс дүрслэл.  Гэвч шүлгийн аялга, бүтэц дэх зохист уран саналгууд нь уншигчдад ер бусын онцгой мэдрэхүй, төсөөлөл, таамаглахуйн цогц мэдрэмжийг үүсгэж, зөвхөн сэтгэл санаанд тэмтрэгдэх одот орчлонгийн хязгааргүй орон зайн алслалт дээр найрагчийн сэтгэлийн тэмүүлэл, эрх чөлөөний мэдрэмж, түүнээс үүсэлтэй сэтгэл ханамж, бахдал омогшлын махбодос нэгдэн нийлж яруу сайхны нэгэн төгс цогцолбор уншигчийн сэтгэл зүйд бүрддэг. Иймээс ямар нэг шүлэг хачин сонин хэллэг, дүрслэл, илэрхийлэлгүй бол хуурай номлол, өнгөц цэцэрхэл, эсвэл ядмаг санаа, мөр холбосон хэн хүний бичиж чадах сэтгэлгээний доод түвшинд байна гэж ойлгууштай. Өөрөөр хэлбэл сэтгэл хөдлөлийн эрчим, ер бусын хүчтэй мэдрэмж, эмзэг сэрэхүйн нөлөөлөл өгдөггүй учраас “шүлэг” аяндаа уншигчидаа түлхэж эхэлдэг билээ.

Ц.Бавуудоржийн шүлгийн хачин жигтэй чанар нь домог зүй, ёс заншил, шашин суртахуун, сүсэг залбирал, хий сэрэл, мэдрэхүй, гүн ухааны сүлэлдээн гэмээр уран дүрслэлийн янз бүрийн элементүүдийг хангалттай агуулсан байдаг учраас уншигчдын сонирхлыг ямагт татаж, өөртөө аг тэвэрч байдаг нь нууц биш. Тухайлбал:

        Сарны туулайн хүйтэн чихнээс

        Санаандгүй би атгаж үзсэн юм гэх мэт солио гажуу дүрслэл, түүнийгээ өөрийн туурвил зүйн бодот ертөнцтэй холбосон:

        Яруу найраг түүнд хүргэж өгснөөс хойш

        Ялдам гэдэг үгийг олон хэрэглэхээ больсон юм зэрэг тайлал мөрүүд болно. \“Сарны туулай” нь  домог зүй дэх Бодь туулай\-н чих “хүйтэн” байсан хийгээд түүнийг “Би”  “санаандгүй атгаж үзсэн” хий бод агшины дүрслэлд гүн ухааны даацтай санаа хуралдаж, хэлэх гэсэн санааг нь тодотгож байгаа нь түүний ур зүй, сэтгэлгээний өвөрмөц тал гэж болно.

Яруу найраг уран зохиолын хамгийн нарийн тансаг, баян төрөл тул чухам ийм жачин жигтэй дүрслэлд л утгын махбодос тээгдэж, тэр нь сэрэл мэдрэмжийн салхи савир болж, сайхныг нээдэг. Шүлэгт юун тухай бичиж байгаад бус ямар анир чимээ, хөдөлгөөн мэдрэмж тээгдэж байгаа нь чухал. Гайхшрал төрөхгүй бол юун яруу найраг байх. Энэ замбуулингийн ил явдлыг өгүүлж үйлдвэл эгэл хар амьдралын номлол, эсвэл цэцэрхэл, чамирхал төдий л болдог. Ийм туршлага бидэнд бий. Үүнээс ангижирсан цагт яруу найраг амилж, үнэт зүйлс буюу сайхны мэдрэмж уншигчдад ирдэг. Ийм чанар Ц.Бавуудоржийн шүлгийг уншигч хийгээд утга тайлагчдыг гайхшруулж, бас алмайруулдаг нь нууц зүйл биш.

Үнэнийг хэлэхэд “Алган дээрх нүд” , “Дорно зүгт өвс болно”... зэрэг олон шүлгийн нэр нь хүртэл парадокс.  Гадаадын орчуулагч, судлаач, уншигчид түүний бүтээлийг нууцлаг дорно гэх юмуу “өвсний шүлэг”, “өвсний яруу найрагчид” хэмээн нэрлэж  байгаа нь тэдний хувьд мөнөөхөн дорнолог хэв маяг, монгол ахуй, сэтгэлгээний парадокстой учирч, бас мэдэрч буй хэрэг юм.

        Английн орчуулагч, судлаач Саймон Смит найрагчийн “Дорно зүгт өвс болно” шүлгийн номыг нь англи хэлнээ орчуулаад “Хүмүүн өвс болох үест: Ц.Бавуудоржийн нууц увидаслаг, шидэт яруу найраг ба монголын уран зохиолын уламжлал” хэмээх өгүүлэл дагалдуулснаас үзвэл “...Түүний ер бусын, зөн билгийн гэмээр сюрреал сэтгэлгээний олон талт илрэл тусгалаа олсон юм” гэж тодорхойлсон нь санамсаргүй нэг үг биш. Энэ тун магадлалтай үнэлгээ. Европ дахин бол сюрреализмын өлгий нутаг. Сюрреализмын гол онцлог болох дүрслэл дэх парадокс илрэлүүд барагтаа бол уламжлалаа эвддэггүй дорны яруу найргийн ай хүрээнд хамаарах монгол найрагчийн уянгын шүлэгт хаа л бол хаа тааралдаж байгаа нь судлаачид эвэртэй туулай үзсэн юм шиг содон сонирхолтой зүйл байх нь мэдээж. Ертөнцийн жам ёсонг эвдэж илэрхийлсэн “алган дээрх нүд” хийгээд хэзээ нэгэн цагт үгүй болох хүмүүн заяат \тэнгэрийн санаа өвсөнд шилжихүй\ “дорно зүгт өвс” болж хувирах тухай гүн ухааны аяс бүхий ил боловч этгээд санаа, “амар амгалангийн бурхны мөрөн дээр аниргүйг  бясалган” цацрах “Би”-н хайлал,

                                Очирваань уулын цагаан үүл

                                Орчлонд намайг дагаж нүүдэг... зэрэг уянгын урвуу гаргалгаа, хуурмаг дүрслэл сэлт нь сюрреализмын “гажуу”, “дэгс” дүрслэлийн нийтлэг хэв маягууд бөгөөд түүний үндэс нь мөнөөх парадокстой холбогдоно. Ийнхүү хаа холын хүмүүс түүний уран бүтээлийн бас нэг онцлогийг тодорхойлж өгчээ.

Ц.Бавуудоржийн англи хэлнээ орчуулагдсан шүлгийн номыг испани хэл рүү орчуулсан Ивонне Мартин ч “Алган дээрх нүд” буюу Ц.Бавуудоржийн зөн билгийн яруу найраг” өгүүлэлдээ түүний шүлгийн онцлогийг “Найрагчийн зөгнөл, мөрөөдлийн ертөнцөд өнгө төрх, дүр зураг уусан нийлэгшиж, тэр нь эргэн тохиох авч давтсан мэт санагдах нь нэгээхэн бээр үгүй. Өвс, сар хийгээд тэнгэр, үг цөөн аядуу малч түмэн, нисэх увидаст хувилгаан, зөн билгээрээ хүнтэй харьцдаг амьтад сюрреализмын гэрэл гэгээт хүрээнд орчих үгс, ид шид, далдын увидас шид нэвчсэн мөрүүд...” зэргээр үнэлж “сюрреализм”-ын тухай санааг лавшруулсан нь оргүй зүйл бусыг харуулж байна. Ер нь бид өөрсдөө ялгаж салгаж, нарийн нямбай судалж үздэггүйгээс бус монгол уран зохиол дэлхийн бусад үндэстнүүдийн уран зохиолоос юухан хээхнээрээ ч үл дутах зүйлгүй билээ.

Ийм дүр дүрслэл давамгайлсан бичвэрийг “гаж” буюу гротеск (анг. grotesgue) зохиол гэх нь ч бий. 

 Зохиолыг сонирхолтой болгох үүднээс бодот байдал ба түүний зүй тогтол, байр байдлыг зориуд өөрчлөн ер бусын болгох, хэтрүүлэх арга юм. Гротеск нь дадал, улиг болсон дүрслэлийг эвдэж, зохиолыг сонирхолтой болгодог. Монголчуудын аман болон бичгийн уран зохиолд гротеск дүрслэл эртний уламжлалтай. Ардын аман зохиолд олон толгойт мангас, махчин, нисдэг, нисдэггүй бор морь, оготно, заантай тулалдан дийлэх нь ерийн зүйл.Харин тэр бүхний гүнд амьдралын бодот үнэн оршиж байдаг. Ц.Бавуудоржийн шүлэгт хийсвэрлэл, утга далдлал, дүйвүүлэл,бэлгэдэл, санаанд оромгүй гаж илэрхийлэл, дүрслэлд нуусан гүн саналга, хөг аялгууныдүрслэл, болзолт дүр түгээмэл байдаг нь дорны яруу найргийн сонгомол уламжлал юм. Тиймээс ч найрагч “Дорно зүгт өвс болж” үлдэх гээд байгаа хэрэг.

        Хүмүүсийн мэддэг бодот байдлаас хэтрүүлэн гажуудуулж дүрслэх уран маяг  хийсвэрлэсэн хий санааны хийгээд бодит байдлын сайхан ба муухай, инээдэмт хийгээд эмгэнэлт мөн чанарыг жигтэй хачны хослол, тэдгээрийн зөрчил мөргөлдөөн нээдэг. Ийм барил Ц.Бавуудоржийн урлал зүйд гүн бат суусан нь онцгой үзэгдэл юм.

            Ц.Бавуудоржийн яруу найргийн тухай судлаачдын санал бодлыг шүүн үзвэл үгүйсгэн шүүмжилсэн нь тун бага, ямар нэг өө сэв эрж хайгаагүй, харин ч уран бүтээлийнх нь нууцлаг ертөнцийг тайлах, тодорхойлох сонирхол давамгайлж байгаа нь сайн үзүүлэлт төдийгүй томоохон уран бүтээлч гэдгийг хүлээн зөвшөөрсний нотолгоо мөн. Шүүмжлэгчид хүлээц тэвчээртэй, хашир хүмүүс. Хэн хүнийг тийм ч амар “тэнгэрт тулгаад байхгүй, үгэндээ харам, үг хатуутай өөнтөгч хүмүүс”.  Зохиолчоос цаг үргэлжид ур чадвар, уран сайхны нээлт, шинэ санаа нэхэн шаардаж байдаг. Гэвч Ц.Бавуудоржийн хорин жилийн туурвилыг багтаасан 10 гаруй номыг нэг нь ч үгүйсгэсэнгүй нааштай сайнаар үнэлж, олон түмэн уншигчид нийтээрээ хүлээн зөвшөөрчихөж. Өөрөөр хэлбэл түүнийг болон түүний нөхдөөс уншигчид  ихийг хүсэн хүлээж байх бололтой. Энэ бол жинхэнэ яруу найрагчийн титэмд хүрсний илрэл. Энэ нь соцреализмын үеийн монгол яруу найрагт тийм ч элбэг тохиолдоогүй ховор үзэгдэл юм. Үеийнхэн дотроо хамгийн олон судлагч шүүмжлэгчид, дотоод гадаадын уншигчид ,нэр цуутай өтгөсийн санал бодлыг харамгүй сонссон уран бүтээлч бол Ц.Бавуудорж юм. Ийм аз завшаан зөвхөн төрмөл авъяастай уран бүтээлчдэд заяадаг.

Би хувьдаа доктор Д.Цэвээндоржийн “Сэтгэлийн аяз ба урлахуйн гүнзгийрэл”, доктор А.Мөнх-Оргилын “Дорно зүгт өвс болохуй”, доктор профессор С.Дуламын  “Монголын их амар амгалан”-гаас “Рах Моngolica “хүртэл ,доктор П.Хишигбаярын “Амар амгалангийн яруу найраг, Ч.Билэгсайхан профессорын “Монгол найргийн өргөө эзэнгүйдэхгүй нь ээ” шүүмжүүд нэлээд нуруутай, нарийн ширийн зүйлийг нь олж харсан бүтээлүүд гэж боддог.

            Анхных нь номын тухай  зохиолч С.Товуудорж залуу найрагчийн ангамал говь, төөнөх наран, зэрэглээтэх ангамал говийн хахир хатуу хууль хийгээд аж төрөхүйн жаргал цэнгэлийг нэгэн дор зэрэгцүүлэн “тэмээ”-ний хүйтэн цэнгэг усыг:

                        ...Жавьжаараа асгаруулан ундаалахад

                        Хажуугийн цангасан толгод

                        Уулга алдана \”Говийн үдэш”\ мөрүүдийг “авъяасын гал”, “нарийн мэдрэмж” гэж тодорхойлжээ. “Намар” шүлгийн,

                        Айлчин намар нулимсан шүүдрээр газар ундална

                        Цагийн аясаар уулс дан цантай жиндэхэд

                        Цагаан булган үүлсээр дээл эсгэж

                        Нар завгүй өнжих \”Тариа” 1986\ туршлага бага ахуй үеийн байгалийн дүрслэл хийгээд “Учрал” шүлгийн

                        Өрхний оосор татаагүй

                        Булбарай гарыг чинь атгахуй

                        Өр нимгэн сэтгэлд минь

                        Битүүхэн айдас хургах... залуу насны бор зүрхний ууган хайр хийгээд тэрхүү сэтгэлгээний тиг хүрээнээс:

                        ...Хөх өвсний налах чимээ сонсогдоно

                        Хөндүүр зүрхэнд сарны гэгээ шагалзах анир чимээг \ Сэтгэлийн аяз.1989\ хүртэл чагнаархан Ц.Бавуудорж цуцалтгүй эрэл хийсээр иржээ. Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав “Тарнийн цагаан цэцэг буюу Отгонтэнгэр” номд нь бичсэн өмнөтгөлдөө \2000\: “Отгонтэнгэр”-ийн дүр зураг, түүнийг тойрсон аман  хийгээд шашны сэтгэлгээний домог толь мэт тодорхой тусчээ... Ийм номыг гагцхүү яруу найрагч л бүтээдэг. Яагаад гэвэл өгүүлсэн найраг гэдэг... тэр аяараа сэрэл мэдрэхүй байдаг. Тиймээс чавхдаслаг аялгуу ямагт сонсдоно” гээд “Ц.Бавуудоржийн дорны зохист найруулга хийгээд сарны туяа сүлжилдсэн мөрүүд нь яруу найрагт өөрийгөө олж өөрийгөө зөв гаргаж ирж буйн эрхэм дуурайл агаад дэлхийн яруу найргийн наадамд бусдын мориор гоёж очих бус өөрийнхөө сойсон хүлгийг унан очиж уралдахын нэгэн зөн билиг гэлтэй” гэсэн бол нэрт шүүмжлэгч Ц.Хасбаатар “Үндэсний яруу найргийн уламжлалыг эвдэж монгол шүлгийн айзам хэмнэлийг хамаа намаагүй гажуудуулж чадаад, үг хэмээс хэтэртэл хэрэглэх зохисгүй үзэгдлийн бараан дэвсгэр дээр Ц.Бавуудоржийн шүлгийн цоморлиг монгол тал нутгийн шүлгийн чуулбар мэт харагднам” “Тарнийн  цагаан цэцэгт” номд бичсэн шүүмждээ өгүүлжээ.            

Эцэст тэмдэглэхэд энэхүү ном нь яруу найрагч Ц.Бавуудоржийн монгол яруу найрагт хичээн зүтгэсэн хорин жилийн эрлийн тайлан. Үүнийг тэр өөрөө бус үзэг нэгт нөхөд хийгээд мэргэжлийн шүүмжлэгч, судлаачид хамтран бичжээ. Алив сайн үйлийг бүтээхэд алдаа оноо дагах нь орчлонгийн ёс. Түүний хорин жил зүтгэж бүрдүүлсэн уран сайхны өв сан, бүтээл туурвилд зарим нэгэн санууштай сул тал үзэгддэгийг судлаачид ямар нэг хэмжээгээр заан тэмдэглэсэн нь шүүмжлэл гэхээсээ зөвлөгөө сануулгын чанартайн дээр шүлэг бүтээлийг нь  нягт нямбай  шинжилж, онцлог, ур чадвар, сэтгэлгээний хэлбэршлийг тогтоон, шүлэг дэх эрэл нээлтүүдийг гярхай ажиглан, голч шударгуу тодорхойлж өгсөн нь холыг зорьсон найрагчийн үйл- туурвилд урам нэмнэ гэдэг итгэлтэй байна.

Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав “Тарнийн цагаан цэцэгт” буюу Отгонтэнгэр” номд нь бичсэн өмнөтгөлдөө “Ц.Бавуудорж бусад зарим залуус шиг гадны юм дуурайсангүй, хэт мэдэмхийрч бусдыг уруу татсангүй, монгол хэл найруулгаа эвдсэнгүй. Жинхэнэ ардынхаа цэц,өөрийнхөө авъяасанд тулгуурлах, дорны тансаг торгыг нэхсэн энэ номын ач нөлөө оршино” хэмээсэн бол Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн”Эрдэнийн зүүгээр нагтан бурхныг урлах мэт, бүсгүй хүний хөрөг, уул усны дагнаас хатгамлах мэт шүлэг бичдэг нэгэн хүмүүн Монгол яруу найрагт орж ирсэн нь Ц.Бавуудорж... гэх зэргээр хамаг л сайн сайхан үгээ зориулсан нь залуу уран бүтээлчийн шүлгийн ур чадвар, сэтгэлгээний галбиршил, монгол яруу найргийн ур зүйн онцлогийг товч тодорхой гаргасан сонирхолтой бичвэр энэ ном  таныг  уйдаахгүй хэмээн найдаж энэхүү өмнөтгөлөө цэглэсү.

            Тэр одоо “Цаст цагаан уул”-ын шинэ эзэн “савдаг” төдийгүй монгол яруу найргийн тулхтай дууч  болж. Хат суусан томоохон найрагчийн зэрэг зиндаад дэвшсэнийг зөвхөн би бус харин энэхүү номд орсон шинжээч, шүүмжлэгч, яруу найрагч, гадаадын орчуулагчдын өгүүлэл, шүүмжүүд нотлож авай.

            “Дөч хүрсэн эр, дөрвөө дарсан ат”  онч үгээр ухаан билэг тэгширч, бүтээхийн ид хав жигдэрсэн насны алтан мөчлөгийг монголчууд  зүйрлэдэг. Ц.Бавуудоржийн бичлэг, ур чадвар, сэтгэлгээний түвшин аль ч тал нь орчин цагийн монгол яруу найргийн шинэтгэл үеийн нэгэн томоохон төлөөлөгч болж өссөнийг эл ном нотлоно.

            “Мөнгөн үе”-ийнхэнтэй олон жил хамт явлаа. Билэг, шүлэг, хүлэг гурав тань дэлхийн дэвжээнд хүргэнэ! Давхи, Дүү минь!

           

САРНЫ ШҮЛГҮҮДИЙГ УНШААД…

Д.ГАЛБААТАР /доктор , профессор/    “Сарны шүлгүүд” ном 2006.06.20

1990-ээд оны эхээр Их сургуулийн гудамжнаа оюутан залуус хөгжилтэйеэ шуугилдан, хөгшин улиангар мод шарласан навчисаа ганц нэгээр газарт нисгэн эгээ л нэг яруу найрагчсан бол шүлэг хэлхэн чулуудмаар өдөр хүрэн тэрмэн дээлтэй, үс гэзэг болсон өндөр бор хүүтэй тэр л түм түжигнээн болсон олны хөл хөсөөн дунд танилцсанаа санаж байна. Түүнтэй хамт хэн явсныг нь одоо би санадаггүй юм. Лав л надад их итгэл олсон шавь юм уу, эрхэм андуудын минь нэг байсан. Тэрээр энэ залуу Завханы Ц.Бавуудорж гэж танилцуулж билээ. Үг дуу цөөн, зөөлөн намуун яриатай залуу байсан. Энэ сацуу миний анд авъяаслаг яруу найрагч агсан С.Цоозол Москвагийн Руставилийн гудамжнаа байрлах миний байрнаа саатаж ахудаа нутгийн энэ хүүгийн тухай “манай нутгаа хол явах залуудаа” хэмээн нэгэнтээ өгүүлж асан нь санаанд буусан билээ. Ц.Бавуудорж оюутан болчихоод, бас яруу найргийнхаа анхныхаа түүврээ “Бүгээн анир” /1991/ нэрээр хэвлүүлж, мөн онд “Гүмүда” /1993/ хэмээх хоёр дахь номоо гаргаснаа хэлж, надад бэлэглэсэн нь одоо Токиогийн Гадаад Судлалын их сургуулийн номын санд буй. Бас надад дурсгасан гарын үсэгтэй “Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлиг шүхэрлэнэ”/1999/, “Дорно аялгуу” /2001/ номууд нь ч тэнд буй. Би тэдгээр бүтээлийг унших бүрийдээ зарим нэг хүнд тайлан ухаарахад түвэгтэй байж мэдэх бэлгэдэл далд санаа, хийсвэр дүрслэл, ондоошуулал сэлтийг сайн ойлгож эс чадавч дорно зүгийн далайн орны чийглэг үдшээр түүний шүлгийн сэтгэлд нийцтэй хөг аялгуу, айзам хэмнэл, ая эгшиг, салхи савирыг мэдэрч суух таатай байдагсан. Хэдийнээс түүний шүлэг зохиолын талаар ямар нэгэн юм бичихсэн хэмээвч алгуурласаар өдий хүрчээ.

Эрхэм дүүгийн номуудыг харь нутагт төөрүүлэн орхисон бус нэгд: түүний түрүү үеийн шүлгийн түүвэр надад олдохыг больж, хоёрт: яруу найрагт хил хязгаар байдаггүй, ганц боловч найрагчийн бүтээлийг гадаадын судлагчдын гарт үлдээх далд санаа /тэр сургуульд жил бүр монголыг судлагч болох 10 гаруй оюутан магистрант, докторант суралцдаг/ гуравт: тэрхүү алдартай сургуулийн профессор манай оюутан магистрантын судалгаанд хэрэглэгдэхүүн болгооч хэмээсэнтэй холбоотой байсан билээ. Харин Ц.Бавуудоржийн “Амар амгалангийн яруу найраг” /2002/ нь миний номын санд бий. Тэрээр нэлээд шүлгүүдээ англи хэл рүү буулгуулж хавсарган оруулдаг нь гадны уншигчдад таатай сэтгэгдэл төрүүлдэг бололтой юм билээ.

            Тэдгээр номд “шар хун мэт үдшээр уйдан...”, “сод цээжнээ шүлэг суваргалаад...” “хүннү аяз”, “Цастын аяз”, “сэтгэлийн галбир”, “ Монголын их амар амгалан “шүлгүүд, богино хэмжээний ур хөг нь тэгширсэн найраглалууд гээд чухам Ц.Бавуудоржийн яруу найргийн өвөрмөц ая дан, хөг эгшиглэн,  ур зүйн онцлогийг хадгалсан олон бүтээл нь бий. Шинэ номыг үзэж байхад гүн ухааны аяс хандлагаас гадна дуулийн яруу найргийн шинэ хэлбэршлийг сонирхож тэрхүү өвөрмөц жанрын тиг ёсыг барьж сайтар эзэмшиж байгааг үзээд Г.Мэнд-Ооёо найрагчийн урьдчилан харсан “...дорнын бүсгүйн алчуур дээрх шаглаа мэт тансаг хээ хуартай бөгөөд залуу халуугийн задгай халуун хүүрнэл, тогтсон гүн бодлогошрол аль алин нь найрссан...” гэх тодорхойлолт нуруутай байсанд баясах сэтгэл төрж байна.

            Хүмүүс түүнийг “дорны” хэмээн тодорхойлох дуртай. Үнэндээ тийм эсэхийг, бас түүний шүлэг зохиолыг тийн лугаа ойлгон мэдэрдэг хүмүүс олон гэдэгт би нэг л итгэж чаддаггүй юм. Тиймэрхүү хэв маяг шүлэгт нь байдаг ч хэн хүн тийм ч амар хүлээн авна гэдэгт эргэлздэг юм. “Амар амгалагийн яруу найраг” номынхоо оршилд “Монголын цэнхэрлэг аглаг, хүн зоных нь ахуй гэгээлэг, нүүдэлч амьдрал, оюун сэтгэлийнх нь ай сав, амар амгалангийн аяз, шившлэгийг өөртөө хураан нууцалж байдаг шиг санагдана. Ахуй болоод оюун сэтгэлийн амар амгалан бол орчлонгийн үнэт зүйл...” хэмээгээд суурин иргэншлийн түрэмгийллийг “ар араасаа давлан айсуй төмөрлөг түрлэг” гэж тодорхойлон ертөнцийн амар амгалангийн сурвалжит аугаа их орон зай нь дорно дахин тэр дундаа монгол нутаг, хүн зоны ахуй амьдрал, иргэншлийн өвөрмөц хэвшилд оршин байгааг учирлан өгүүлсэн нь тохиолддог. Найрагч энэхүү шинэ номдоо “Дорно”, “Дорнын хөх тэнгэр” хэмээх өвөрмөц сэтгэлгээ сонин шийдэл бүхий томоохон шүлгүүдээ оруулжээ.

            “Баруун мөрөн дээр минь

            Амар амгалангийн суу билиг

            Зүүн мөрөн дээр минь

            Ариун дурлалын буурал хөгжимч завилсан

            Амирлангуйн нууцат дорно билээ би

            Өрнө миний айдас

            Үүрийн туяаны минь алтан амсрыг тэр хулгайлсан юм.

            Өрнө миний түгшүүр

            Өрхний завсрын шаргал гэгээ

            Уяхан охидын минь ичингүйрлийг тэр халаасалсан юм.

            Өрнө миний эрхэм нөхөр

            Үргэлж намайг сэрэмжит сэцэн болгосон юм

            Өрнө миний эрхэм анд

            Өвст тал, цаст уулсаа харамлахад сургасан юм

            Би дорно... “зэргээр антитези /харшууллын/ уран дүрслэлийн хэв маягийг ашиглан дорно, тэр дундаа монголын их амар амгалангийн төгс төгөлдөр зохицол хийгээд мөн чанарыг монгол ахуйн дүрслэлээр гайхалтай сайхан ялган тодотгож эцэст нь тэрхүү амар амгаланг аврагч яруу найргийн хүч чадлыг угсарсан олон уран тодорхойллоор давтан хийж эцэст санаагаа

            “... Мөнх бусын салхин

            Миний айдас буюу

            Мөнхүү өрнөөс үлээх хүйтэн амьсгал

            Миний агуу их айдас...

            Өөрөөр айхыг би үл мэднэ

            Би дорно... “гэх зэргээр нэгтгэн зангидаж өгчээ. Тэр тусмаа тусгаар тогтнол, өөрсдийн иргэншил, гарвал, аж төрөхүйн ёс уламжлалыг хамгаас эрхэм дээд хэмээн үздэг монгол  яруу найрагчийн хувьд энэ мөрүүд бол эрхэм дуурьсал. Киплинг ч , Ч.Чимидэд ч ийм зүрх зориг, хувийн үнэмшил итгэл байсан. Залуу яруу найрагчдад буй дорнын хүний төрмөл зан чанар, сэтгэл зүрхнийх нь илэрхийлэл энэ бизээ.

            1990-ээд оны уянгын яруу найрагт өөрийн гэсэн өвөрмөц өнгө аяс, бичлэгийн ур дүй, сэтгэлгээ, дүрслэлийн давтагдашгүй арга барилтай нэгэн залуу яруу найрагч орж ирсэн нь энэхүү Цогдоржийн Бавуудорж байлаа. Тэр өдгөө нэр алдартай яруу найрагч болсон хэдий ч энэ тэрийг даган “навсаганаж” өөрийгөө эвдсэнгүй, бас өөрөө өөрийгөө давтаж ул дол болгосонгүй. Шүлэг бүтээл нь он жил улирах тусам гэрэл гэгээ нэмэн, бяр бяд сууж, найрагчийн ур ухаан задран тэлж байгаа нь түүний хүрэх өндөрлөг хол гэдгийг харуулдаг юм. Үүнд нь би дуртай.

            Богд Очирваань уулын эргэн тойрон, ойр орчимд төрсөн хийгээд их хайрханыг сүлд шүтээнээ болгон сэтгэлдээ дээдэлж сүсэлсэн хэний боловч буян хишиг арвижиж, уран бүтээлчийн авъяас билэг задран хэтийдэж, шүлэг зохиол нь ямагт гэрэл гэгээ, хүч чадлыг хуримтлуулан, шүншиг суудаг гэж ахмад үеийнхэн хөөрөлдөх. Тэр ч үнэн бизээ.

            Ц.Бавуудоржийн шүлэгт энэ уулын сүр хүчин хийгээд гэрэл гэгээ, хөгжим аялгуу, эрхэмсэг анир чимээ, цагаан бүгээн өнгө, хуур ятгын ая эгшиглэн, увидаст шид, тэнгэр бурхад, амин савдаг, хөх тэнгэр, урван хөрвөгч цагаан үүлс, наминчлал өргөн дүрслэгддэг нь энэхүү их уулын нөлөө эрхшээл ч байж мэдэх юм.

            Саявтар “САРНЫ ШҮЛГҮҮД” шүлгийн шинэ номын эхээ барин ирж, өө сэвийг нь дарж өгөөч хэмээсэн билээ. Энэхүү номын хэд хэдэн чухаг ололт бол найрагчийн шүлгээ хэт сунжруулан уртасгаж, нурших хандлага, хэт чамин үг, дүрслэл хөөцөлдөөд утгын тал нь ээдэрдэг, санаагаа тарамдуулж зөвхөн сонсголонт чанар, мэдрэмжийг шүтэх барилаас нэлээд холдож, шүлгүүд нь ерөнхийдөө богиносч, үүний үрээр утга санааны төвлөрөл, оновчтой дүрслэл, гүн ухааны аясаар баяжин, хэт хийсвэрлэл, тухайн үедээ зөвхөн найрагч өөрөө л мэдэрсэн гэмээр тодорхойгүй далд бэлгэдлүүдээ задлан шүлгийн санаагаа гүнзгийрүүлсэн нь түүний шүлэг бүтээлдээ хийж байгаа шинэчлэл юм.

Тухайлбал: “Очирваань уулын цагаан үүл

            Орчлонд намайг дагаж нүүдэг

            Мөнхийн ногоон арц нь хүртэл

            Мөр замыг минь хучиж ургадаг

            Мөнгөлөг тэр уулын бурхан

            Мөрөн дээр минь заларч явдаг

            Очирваань уулын цагаан салхи

            Орчлонд намайг дагаж салхилдаг

            Алтан увидаст хурмаст нь хүртэл

            Амгалан тавиланг минь адислаж байдаг

           

/Очирваань уулын цагаан үүл/ гэсэн сэтгэл зүйн шинж бүхий шүлэгт мэдрэхүйн үүргийг ашиглан найрагчийн дотоод ертөнцийг энгийн оновчтой нээжээ. Гэтэл “Нэгэн цагийн хорвоо” хэмээх орчлонгийн аяг араншин, жам ёсны тухай өгүүлсэн шүлэгт

            “Намар болоход ээжгүй хүн

            Энгэрээ тэмтэрч нэгийг цөхөртлөө хайдаг

            Ямархан гэрэлт одон тэнгэрт ч гэлээ

            Зүг чиггүй харвадаг

           

            Солирын цохиолтод далай өнгөн дээрээ амгалан төрхтэй ч

            Гүндээ бол ёолж байдаг

            Сонгодог зургийн догшид жаазан дотроо омголон дүртэй ч

            Мөн чанартаа бол уйлж суудаг...”

зэрэг дүрслэлд нь гүн ухааны даацтай гаргалгаа агуулагдан буйг аль ч шүлгээс нь түвэггүй олж болно. Энэ бол найрагч уянга цэцлэлийн хөг хэмнэлээс ухаарлын яруу найргийн зүгт хийж буй томоохон алхам төдийгүй “Бүгээн анир”-аас эхэлж, “САРНЫ ШҮЛГҮҮД” шүлгийн түүвэр хүртэлх түүний уран бүтээлийн зам мөр, ахиц дэвшил нь түүврээс түүвэрт, шүлгээс шүлэгт ур ухаан, уран чадвар, сэтгэлгээ, сэтгэлийн нээлт өргөсөн гүнзгийрч монголын нэн шинэ үеийн яруу найргийн ертөнцөд хэн ч дуурайж үл чадах давтагдашгүй, өөрчлөгдөшгүй өөрийн гэсэн арга барил бүхий төлөөлөгч болж төлөвшсөнийг харуулж байна.

            Яруу найрагч Ц.Бавуудоржийн уран бүтээлийн талаар үеийн нөхдөөс нь гадна ахмад үеийн найрагчид, судлагч шүүмжлэгчдийн өгсөн үнэлгээ ам сайтай нь түүний уран бүтээлийн бан цэнг илтгэнэ. Профессор Ч.Билигсайхан “Монгол яруу найргийн өргөө эзэнгүйдэхгүй нь ээ...” шүүмждээ “Ц.Бавуудорж түрхрэн ирж байгаа энэ цаг үеийн их давалгааг үнэнээр нь зөнчөөр мэдэрсэн хорин нэгдүгээр зууны монгол яруу найрагч...” болохыг “Амар амгалангийн яруу найраг” болон бусад түүвэр дэхь бүтээлүүдийг задлан шинжлэх замаар түүний бүтээлийн онцлогийг ялган тодорхойлж үнэлсэн бол өнгөрсөн зууны авъяас төгөлдөр яруу найрагч Б.Лхагвасүрэн авгай “энэ хөвгүүн, яруу найраг маань ухаан зарж байгаа нь энэ тэр гээд бага ойлгогдох, учраа олохгүй хуучин үг цуглуулж мунгинасан нэг хэсэг, цовхчиж дэвхцсэн нэг хэсэг, өлбөгөр хэмнэлтэй магтахуйн нэгэн хэсэг, эгээрлийн гэж будилаад бүгээрлийн болсон хэсэг, урсгал гэхээсээ татаалууд болсон үед хэтийдсэн тодотгол, аялгуут үгсийн давхардсан хэмнэлтэй шүлэг авчирсан нэгэн болой...” /”Дорнын аялгуу” түүврийн оршил/ хэмээн бахархсаныг сүүлийн түүвэртэй харьцуулан бодвол эдгээр цэцэд хийгээд мэргэдийн үгс ер нэг хөөрцөг хөвсөргөн үг биш бололтой. Академич Х.Сампилдэндэв, доктор Л.Хүрэлбаатар зэрэг судлагчид ч түүний бүтээлийн сайн, саарын тухай өгүүлсэн зүйлс буй. Ялангуяа шүлгүүд нь богиносч, утгын төвлөрөл сайтай, далд битүүлэг, ойлгомж муутай үг хэллэг цөөрсөн нь үнэн үг хэлэгчдийн шүүмжлэлийн ач тус, шүлэгчийн шүүмж хүлээн авах чадвартай холбоотой. Өмнөх номуудын зарим дутагдал сүүлийн номд давтагдсангүй нь найрагчийн шүлгийн жинхэнэ монгол өнгө төрхийг олж харах боломжийг нээжээ.

            Шүлэгчийн юмсын мөнх хийгээд мөн бус чанар, хоосон чанар хийгээд урд хойдын нас, сүнс сүлд, зүүд зүүрмэгийн алтан агшны төсөөлөл мэдрэмжид тулгуурласан “Асар тэнгэрийн хаалган дээр”, “ Цаг хугацааны хүлэг морьд”, “ “Тунгалагийн тухай шүлэг”, “ Алга урвахын шүлэг”, “Харсаар байтал”, “Цав цагаан цастын орноо орхиод”, “Бурхдын дууль” шүлгээс гадна өчил хэлбэрээр урласан эгээрэл санагалзал, зориулал, бодлогошрол, бясалгалын аястай “Өвлийн аяз”, “Мөрөөсөхүй”, “Гөлгөнд зориулсан шүлэг”, “Гуниг”, болон “Таталбар”, “Цаана чинь”, “Дарьгангад” зэрэг аян замын зураглал таталбарууд, мөн “Алтан шаргал навч”, “Хаврын өвс нэгэнтээ хөхрөх цагаар”, “Уйдагч хувилгаан” “Анхилуун цэцэгс үнэрээ гээж”, “Гэтлэхгүйн цэнхэр хязгаар” зэрэг утга уянгын шүлгүүд таны сэтгэлийн чавхдасыг хөглөж, оюуныг цэнгээх тул олныг нуршин тайлбарлахаас татгалзлаа. Гэхдээ Ц.Бавуудоржийн утга уянгыг хүлээж авахад билгийн мэлмий, сэтгэлийн мэдрэмж, оюуны хүч хэрэгтэйг уншигч та мартахгүйг хичээх биз ээ.

            Шүлэг хөг аялгуунд амилдаг нь үнэн ч утга санаа хийгээд хэлбэрийн зохистой харьцаа, уран сайхны нээлт, тансаг сайхан дүрслэлийн үүрэг түүнээс дутахгүй чухал. Шүлэгт айзам хийгээд хэмнэл хэмээх бусад хүчин зүйлсийн үүрэг бас л хэрэгтэйг найрагч анхаарах ёстой. Зарим судлаач түүний уран бүтээлийг нийгмийн гэгээлэг уншигчдад зориулсан монголын элитар яруу найргийн уламжлалтай холбож үзсэн нь бий. Тийм ч байж мэдэх, үгүй ч байж мэдэх билээ.

            Ц.Бавуудоржийн шүлэгт илт өгүүлэхүйн ёс дэгийг өргөн хэрэглэдэг. Нэг юм үзэгдлийг олон нэрээр гүтгэн нэршээж бичих арга нийт дорно дахин тэр дундаа төвдийн яруу найрагт ихэд дэлгэрч бусад үндэстний яруу найргийн дүрслэлд шинэчлэл болж байсан түүхэн уламжлал байдаг. Тухайлбал: сарыг сар хэмээн шууд нэрлэхээс гадна “туулайт”/домог зүйн/ “сэрүүн чанарт” /юм үзэгдлийн шинж чанараар/ гэх мэт 100 гаруй нэрээр, модыг мод хэмээхээс гадна “хөлөөрөө ус уугч “ гэх мэт хориод янзаар нэрлэх ёс буй. Харин яруу найрагч ийнхүү хуучны илт өгүүлэх ёсны уламжлалыг дуурайж бус өөрийн үзэл, танилтаар хийцсэн шинэ ёгт нэршээлийг өргөн хэрэглэж байгаа нь хэлний уран дүрслэлийн үүрэг, үгийн сан, хэрэглээний хүрээг ихээхэн баяжуулж байгаа нь сайшаалтай туршилт мөн. Жишээ нь:

            “Усанд буусан дүүрэн цагаан саран дээр

            Утгын хөх амуу тариалах гэж зүдэрсээр

            Уяхан ижийнхээ үнэн хар гэзгэнд

            Тэнгэрийн цас унагаж

            Нэгэн цагийг орхив би

            Нэгэн цагийг...” /нэргүй шүлэг/ шүлэгт “утгын хөх амуу” нь бичиг зохиол, яруу шүлэг гэсэн утгын шинэ нэршээл болж байхад “тэнгэрийн цас” хэмээх нь буурал суух, өтлөхүйн ёгт илэрхийлэл болжээ. Эдгээр нь шүлгийг ул дол болсон ил цагаан үгсээс дайжуулан утгыг нуун эерүүлсэн /эффемизм/ нь шүлгийн хүндэтгэлт өнгө аяс, хэв намбад ихэд нийцсэн уран дүрслэл болж байгааг ажиглаж болно. Мөн

            “Билиг яавал чиг яаг

            Бэхэн арцан дундаа тэрийтэл унаад өгөх минь

            Хорвоо яавал чиг яаг

            Хонин арцан дундаа холбироод унаад өгөх минь

            Хөхрөгч яавал чиг яаг

            Хөх арцан дундаа хөлбөрөөд унаад өгөх минь...” /нэргүй шүлэг/-т ч “бэхэн арц” /зохиол бүтээл бичиг цаасан дундаа/ “хонин арц” /ариун дагшин байгаль дэлхийдээ/, хөхрөгч /тэнгэр/, хөх арц /өтөг бууцан дундаа/ гэх зэргээр эх нутаг хийгээд эрх чөлөө, эзэн хүний омогшлын эрчимийг эвтэйхэн томон илэрхийлж чадсан нь бас л сонирхолтой туршилт, шинэ дүрслэлүүд юм. “Зүүд” шүлэгтээ ертөнцийн буй бүхэн хоосон чанарт болохыг үзэсгэлэнт амрагтаа уянгын баатрын хэлэх үгийг дутуу орхиулан дундуур нь орж ирэх дам, хувилгаан хүн, буддагийн “Амгалан хоосон” хэмээх холбоо үгийн давталтаар зохиомжилсон нь ил өгүүлэмжит номлол бус харин уншигчийг эрэлд хөтөлж, уран тайлалд хүргэх нь мөн л шинэ эрэлхийлэл юм. Ц.Бавуудоржийн шүлгийн үндсэн онцлог бол санааг шууд дүрслэлээр зураглах биш харин хийсвэрлэсэн санаагаа дүрслэл болгон хувиргах явдал юм. Үүнийг дараахь хүмүүний мөхлийн ч юм уу, амь сүнс сүлдний тухай шүлгийн хэсгээс харж болно.

            “Харсаар байтал чиний дэргэдээс

            Хачин тунгалаг хүн

            Босоод явчихлаа

            Хаа хүрэхийг нь мэдэхгүй ч

            Харин хэзээ ч эргэж ирэхгүйг нь

            Халуун зөнгөөрөө мэдэрч байна

            Харсаар байтал чиний биеэс

            Хачин гэрлэн бурхан

            Хөөрөөд явчихлаа

            Хаахна нь байсныг нь би мэдэхгүй ч

            Хайран хүн гэж ч

            Чамайг гэнэтэд өрөвдлөө .../”Харсаар байтал “/ гэх юм уу

“Харсаар байтал чиний нүднээс

Хачин болор загас халиад уначихлаа

Танхилхан чамайг минь гэрэлтэй болгодог

Тарни нь тэр байсныг сая л сочин анзаарлаа

Харсаар байтал чиний алганаас

Хачин алтлаг хээ гээгдээд уначихлаа

Хорвоогийн салхис

Хоромхон зуур ухасхийгээд арччихлаа

Харсаар байтал харин чи...” гэсэн дүрслэлээс хүний амь-сүнс, цог хийморийн үнэтэй бүхэн үгүй болсноор бие нь үлдэх агшинг хүртэл өгүүлсэн нь найрагчийн үхлийн мөн чанарыг мэдрэх хийсвэр талын илэрхийлэл юм. Харин “Санаж явсан чамтай” шүлэгтээ нэгэн цагт “гайхам дарс” шимж “догдлонгуй халуун тэврэлт”-ийг хүлээж явсан амраг бүсгүйнхээ шинэ сонголтыг харсан уянгын баатрын :

            Ягаахан цув, задгай тавьсан үс чинь

            Мөнөөх л янзаараа...

            Ялдам сарны дор дэрвэлзсэн

Харц чинь хэвээрээ ... Гэвч

Зүүн талд чинь чиний зүр шиг дагасан

Тэр залуу харин

Надтай огтхон ч төсгүй юм

Зүрх нь бас тийм л байгаадаа ...гэх даацтай уран санаа шүлгийн өөр нэг сонирхолтой эрэл юм. Энэ мэт олон сонин содон, юм юмтай эл номтой уншигч учрах цаг ойртжээ.

Яруу найрагч Бавуудоржийн шүлгийн дотор шашин суртахуун, зан үйлийн болоод итгэл бишрэлээс үүтгэлтэй гэмээр сонирхолтой шүлгүүд цөөнгүй байгаа нь уншигчийн анхаарлыг татна гэдэгт найдаж байна.

Өдгөө цагт монгол яруу найргийн уран сайхны сэтгэлгээний их орон зайд элдэв янзын шүлэглэл, шүлэглэх ёс дэгүүд эх үүсгэлээ тавьж, тус тусдаа хэвшин тогтношиж буй бололтой. Энгийн ил цагаан өгүүлэмжтэй бор дүрхэн соцреал шүлгээр эхлээд дорны хэв намба бүхий уламжлалт шүлэглэл, утга нууж хийсвэрлэсэн хүнд шүлэг хийгээд сэтгэл мэдрэмжийн аяс хандлагатай уянгат шүлэг, постмодерн эрэл хайгуулын /бүр космологийн, астралогийн гэх мэт/ шинэ эрэлхийллийн үр дүнд монгол яруу найраг баяжиж, бас хувьсаж байна. Үүнд сайн ч тал бий, сөрөг муу тал ч байгаа нь ойлгомжтой зүйл. Эцсийн эцэст хүний хувьсал иргэншил, техник технологийн хурд, ертөнцийн жам ёс, шалгарлын хуулиар зарим нь үлдэж, зарим нь гээгдэж, зарим нь хуучирч, бас шинэ туршилт тэсрэлт болон яруу найраг мөнхөд орчин хувьсаж хөгжих нь зүй тогтолт үзэгдэл л дээ. Тэрхүү хувьслын нэгэн амтат үр жимс нь яруу найрагч Ц.Бавуудоржийн яруу найргийн сонин содон өнгө төрх, өвөрмөц дүрслэл, сэтгэлгээ, яруу хөг аялгуу тээсэн шүлгүүд гэж болно. Нууцлаг дотоод ертөнцтэй эл найрагч :

“... Хүн чиний

Хүчирхэг тэнэглэл

Өмнөөс цээргүй инээмсэглэхэд

Айн түгшдэг би...

... Хорвоогийн явдалд ноолуулж налайсан

Хонин хөх энгэр юм би

Дорнын насыг өмгөөлж архирсан

Арслан хөх тэнгэр юм би

Ам дөрвөлжинг энгэрээсээ тасдан байж

Аяа хүн сүрэг чиний

Алтан хүйг чинь би боож авсан

Алтан савыг чинь ч бас сүүлчийн удаа нээчихээд

Асгартал уйлж суухын гашуун тавилантай би

Би дорнын хөх тэнгэр... /”Дорнын хөх тэнгэр”/ хэмээн ирж байгаа цагийн аяг араншин, хэв төрхийг совин билгээр мэдэрч мэгшин сууна. Энэхүү анир чимээ, нарийн мэдрэмж, энгийн илэрхийлэл нь түүний уянгын яруу найргийнх нь амь-хий, махбодь санааны цогцолборыг бүрдүүлдэг. Шүлэгчийн сэтгэлийг мэдэрвээс түүний шүлгийн дотоод ертөнцийг мэдэрч чадна. Түүнийг би хувьдаа тэнгэрээс заяат төрсөн найрагч хэмээн нэгэнтээ тодорхойлсон билээ. Их хүмүүн их л сэтгэдэг, бага хүмүүн бага л сэтгэдэг. Цаг хугацааны цааз зарлиг түүний талд байна. Та таалан болгоо.